گلیم بافی در مشگین شهر

گلیم بافی در مشگین شهر

  • 877 بازدید
  • بدون نظر
  • ۰۷ خرداد ۱۳۹۷
  • پژمان نجف اوغلی

گلیم بافی در مشگین شهر

در این پست سایت قصد معرفی یکی دیگر از صنایع مشگین شهر به اسم گلیم بافی را داریم.

تاریخچه گلیم بافی

انسان ها از زمان های کهن از پوست حیواناتی که شکار می کردند به منظور پوشش و محافظ بدن در مقابل تغییرات جوی و نیز به عنوان زیر انداز استفاده می کرده و به تدریج با رواج دامپروری و دست یافتن به پشم حیوانات، بافندگی نیز رواج یافت و جزو اولین هنرها و صنایع قبیله ای به شمار آمد. در غارهای جنوب شرقی دریای مازندران (غارکمربند و هوتو در نزدیکی بهشهر) آثاری پیدا شده که پرورش گوسفند و بز و ریسیدن پشم و موی آنها را به دست مردمان این منطقه در ۸۰۰۰ سال پیش به اثبات می رساند. لازم به ذکر است تکه پارچه ای ۸۰۰۰ ساله بافته از موی بز در کرانه های دریای مازندران و پارچه کتانی ۶۰۰۰ ساله ای هم از شوش به دست آمد.
گلیم بافی مقدمه ای برای بافت فرش بوده است. تاریخ آغاز قالی بافی را به ۲۰۰۰ الی ۱۵۰۰ قبل از میلاد تخمین زده اند می توان گفت تاریخ آغاز گلیم بافی حدود ۵۰۰۰ الی ۳۰۰۰ پیش از میلاد بوده است. قدیمی ترین گلیم بافته شده در مصر به دست آمده. آثار به دست آمده در آرامگاه فراعنه مصر ۲۵۰۰ سال قبل از میلاد نشان از وجود گلیم در آن زمان دارد. اما با همه این ارزیابی ها نمی توان تاریخ دقیقی را برای گلیم ارائه نمود.
گِلیم یا پَلاس یکی از انواع صنایع دستی است که از ابریشم، موی بز، پشم گوسفند یا دیگر چهارپایان اهلی بافته و به عنوان زیرانداز یا پوشش از آن استفاده می‌شود. گلیم به شکل سنتی‌اش، معمولا برای پوشاندن زمین، دیوار و یا رواندازی برای حیوانات باربر استفاده می‌شود ولی امروزه به خانه‌های شهری با دکوراسیون مدرن نیز راه پیدا کرده است و حتی از آن برای تهیه‌ی مصنوعات دیگر نیز بهره می‌برند. برای آشنایی بیشتر با این هنر دیدنی و ارزنده در ادامه با  ما همراه باشید.
 

این روزها بسیاری از افراد برای تزئین خانه‌های خود از گلیم استفاده می‌کنند چرا که این نوع از دست‌بافته‌ها، به دلیل داشتن پشم طبیعی گوسفند و رد هنر دستان بانوان روستایی، حس زندگی و نشاط در خود دارند. رنگ‌های استفاده شده در گلیم سنتی، گیاهی هستند. گاهی گلیم‌ها را برای جلوه‌ی بیشتر و کهنه شدن رنگ، با چای و پوست گردو شستشو می‌دهند.

گلیم‌ها در اندازه‌های مختلف و برای مصارف گوناگون ساخته می‌شوند. ابعاد زیر از ابعاد رایج گلیم هستند.

  •     ۷۰×۱۰۰ سانتی‌متر
  •     ۱۰۰×۱۵۰ سانتی‌متر، که به ذرع و نیم مشهور است و متداول‌ترین اندازه‌ی گلیم‌ است.
  •     ۲×۳ متر
  •     ۳×۴ متر
  •     و کناره‌ها

    اما تفاوت فرش و گلیم در چیست؟

فرش و گلیم در نحوه‌ی بافت و اندازه تفاوت دارند. گلیم‌ها به ندرت در ابعاد بیشتر از ۳ متر در ۴ متر بافته می‌شوند. اندازه‌های سنتی گلیم بر اساس وسعت چادرهای عشایر که از آن‌ها برای پوشاندن کف چادرها استفاده می‌کردند، شکل گرفته است.

گلیم بیش از قالی در کشورمان سابقه و قدمت دارد و در واقع قالی در اثر تکامل گلیم‌بافی طی قرون و اعصار متمادی پدید آمده است.

گلیم‌های هر منطقه دارای خصوصیات ویژه‌ای از نظر طرح و رنگ هستند و با توجه به طرح و رنگ بندی‌های آن از یکدیگر متمایز و شناخته می‌شوند.

گلیم بافی

مواد اولیه و ابزار گلیم‌بافی

برای تهیه‌ی تار گلیم، اغلب از نخ پنبه و پشم و در موارد استثنایی از ابریشم استفاده می‌شود. در گلیم‌بافی به شیوه‌ی «پودپیچی» علاوه بر نخ تار و پود از نخ پود نازک نیز استفاده می‌شود و پود به حال پیچش از میان نخ تار و پود نازک عبور می‌کند و با شانه‌ی بافندگی، کوبیده می‌شود.

برای بافت گلیم به «دار» با انواع عمودی، افقی، تبریزی و گردان، مواد اولیه‌ی نخ چله، پشم و نقشه نیاز است. «دار ثابت»، ابتدائی‌ترین و «دار تبریزی» متداول‌ترین دارها هستند.

نخ چله از پنبه با ضخامت‌های متفاوت تهیه می‌شود و در برخی روستاها به جای پنبه از پشم استفاده می‌کنند. پشم برای بافت گلیم نیز باید مراحل شستن، ریسیدن و رنگرزی را طی کند و سپس به عنوان «خامه» از آن استفاده می‌شود.

«چله کشی» مهم‌ترین مرحله‌ی بافت گلیم است و نخ‌های چله باید به موازات یکدیگر و با فاصله‌ی مشخص، رویِ دار پیچیده شوند تا یک طرح با چندین رنگ در اندازه‌های مختلف بافته شود.

بافی در مشگین شهر 7 300x200 - گلیم بافی در مشگین شهر

دستگاه‌های بافت گلیم

به طور کلی دستگاه‌های بافت، چهار نوع هستند:

۱.  گلیم ساده باف

دستگاه گلیم ساده باف از یک کجو و چوب کمکی تشکیل شده و گلیم به طور یکنواخت روی آن بافته می‌شود. پشت و روی این نوع گلیم یکسان بوده و هر دو طرف آن قابل استفاده است.

۲. گلیم چرخی باف

دستگاه گلیم چرخی باف دارای چهار کجو است. هر کجو به وسیله‌ی کمان‌هایی جابه‌جا می‌شود. در این نوع بافت، پود از لا‌به‌لای تمام تارها رد می‌شود. بافت به صورت یکسان پیش می‌رود. در پشت گلیم، پودهای اضافی روی هم قرار می‌گیرند و به این علت، حاصل کار، گلیمی محکم و ضخیم با پشت و روی متفاوت است که فقط یک طرف آن قابل استفاده است.

۳. جاجیم باف

دستگاه بافت جاجیم دارای چهار کجو و چند کمان است. تفاوت اساسی بین جاجیم و سایر انواع گلیم، رنگی بودن تارهای آن است که مثل پود در ظهور نقش‌ها مؤثر هستند. پشت و روی جاجیم مانند گلیم ساده بافت، یکسان است.

۴.  گلیم سوزنی (سوماک)

دستگاه گلیم سوزنی دارای یک کجو است و به طور کلی از نظر ظاهر به دستگاه بافت گلیم ساده شباهت دارد. در این بافت، پودهای اضافی در پشت گلیم به صورت آزاد باقی می‌ماند. بافت این نوع گلیم در میان عشایر بسیار رایج است و اغلب برای تزئین مورد استفاده قرار می‌گیرد.

مواد اولیه‌ی بافتن گلیم شامل پنبه، پشم گوسفند و شتر، موی بز و اسب است. این مواد در گذشته طی فرآیندهای پیچیده و امروزه با سهولت بیشتری آماده می‌شوند.

از موهای بز، شتر و اسب به مقدار محدود در گلیم‌بافی استفاده می‌شود. مویی را که از نزدیک پوست بز می‌چینند بسیار شفاف است و به عنوان نخ تار در برخی خورجین‌ها و جوال اسب به کار می‌برند. این مو گاه همراه با پشم گوسفند دوباره ریسیده می‌شود تا ریشه‌های ظریفی به تار گلیم بدهد.

پنبه از مهم‌ترین مواد اولیه‌ی بافندگی است که اختصاصات و امکانات آن از پشم بیش‌تر است. پنبه به وفور کشت می‌شود و الیاف آن دارای استحکام بسیاری است. پنبه را با قطر کم می‌تابند تا برای بافت‌های ظریف مناسب باشد. قسمت اعظم تارهای بافندگی از نخ پنبه فراهم می‌شود.

گلی بافی در مشکین شهر

اما جذاب‌ترین رنگ‌های گلیم از عناصر طبیعی به دست می‌آیند. تهیه رنگ از مواد طبیعی هرگز قابل پیش‌بینی نیست، زیرا ترکیب مواد رنگ‌دهنده بر اساس سلیقه‌ی شخصی و عواملی چون نوع خاک، آب و هوا، مواد رنگی و ترکیب کننده‌ها بر آن تاثیرگذار هستند.

تغییر رنگ را در نقش‌های قالی که مربوط به طرح آن نیست، ابرش می‌گویند. اگر دسته‌های کوچک نخ را جدا از هم رنگ کنند و در بافندگی به کار ببرند در اصطلاح فرش‌بافان آن الیاف ابرش شده است. عوامل متعددی در رنگرزی از جمله مدت زمان و درجه حرارت رنگرزی منجر به ابرش شدن الیاف می‌شود. همچنین اگر هنگام فروبردن نخ در رنگ، کلاف را محکم به هم پیچیده باشند رنگ به الیاف مرکز آن نفوذ نمی‌کند. ابرش نشانه‌ی کمبود مهارت نیست بلکه به گلیم، شخصیت و اصالت می‌بخشد و نشانگر منشأ روستایی و عشایری دست بافت است.

رنگ در تعیین قدمت گلیم تا حدودی می‌تواند مفید واقع شود. مخصوصاً که رنگ‌های شیمیایی، مدت مدیدی پس از ابداع آن به مناطق دورافتاده راه یافت.

گلیم مرغوب باید در مقابل نور و شست‌وشو رنگ ثابتی داشته باشد و در صورت نامرغوب بودن اگر رطوبت به آن برسد، رنگ عوض می‌کند. برای شناخت گلیم مرغوب باید آن را پیچیده و فشار داد تا استحکام آن سنجیده شود و گلیم‌های دارای پود کم، به آسانی کشیده و از هم باز می‌شود.

هر چه گلیم سبک‌تر باشد از مرغوبیت بیشتری برخوردار است زیرا در بافت آن از تار و پود ظریف‌تری استفاده شده است.

بافندگان روستایی معمولا در لبه‌های خارجی گلیم، حاشیه‌ای با موی بز به رنگ سیاه می‌بافند که این کار به استقامت گلیم کمک می‌کند.

گلیم بافی در مشکین شهر

انواع گلیم

گلیم استان اردبیل

با توجه به مواد اولیه فراوان و آشنایی اغلب صنعتگران هنرمند روستائی استان اردبیل به بافت گلیم، این رشته از صنایع دستی در بسیاری از شهرها و روستاها رواج داشته و از معروفیت خاصی برخوردار است. به طور مثال می‌توان از گلیم نمین یا عنبران گرمی ، خلخال و مشگین شهر نام برد. نوعی از گلیم مناطق مزبور که به مسند شهرت دارد و معمولاً در اندازه ۵/۱ × ۱ متر بافته می‌شود، دارای کیفیت بالائی است و بافندگان سلیقه و هنر زیادی را در بافت و ترکیب رنگ و طرح آن به کار می‌برند. گلیم‌های مسند، گلیم‌های دورو است. نوع دیگر زیرانداز ورنی یا گلیم سوماک است که مهمترین مراکز تولید آن مناطق عشایری و روستایی مغان، بیله سوار، پارس آباد و مشکین شهر است. طرحها و نقش‌های زیادی رامی توان در گلیم‌های تولیدی مناطق اردبیل مشاهده نمود، از جمله نقش‌های لچک و ترنج و لچک تکرار شوند. تفاوت گلیم‌های ساده یا دوروی تولید شده در استان اردبیل درطرحها و نقش‌ها و گاه ابعاد و اندازه‌های آن است. مثلاً گلیم‌های ساده تولید شده در مغان به اصطلاح دراز و باریک با طولی در حدود ۳ تا ۵ متر و عرضی حدود یک متر است و معمولاً در دو قسمت بافته و از جهت طولی به نحو مخصوصی به هم دوخته می‌شود. ضمن آن که در مناطق عشایری استان بیشتر به استفاده از چله پشمی در تولید کار تمایل دارند و کمتر از نخ پنبه‌ای به عنوان چله یا تار استفاده می‌کنند. گلیم‌های تولیدی خلخال در اندازه ۵/۱ × ۳ متر مربع است و طرح گلیم نیز معمولاً با یک یا چند ترنج و یک حاشیه همراه است ومتن زمینه از یک رنگ است و خرده نقشی ندارد.

ورنی

ورنی گلیمی فرش‌نما است ورنی که گاه به آن گلیم سوزنی نیز گفته می‌شود، نه تنها یکی از گلیم‌های معروف استان اردبیل بلکه یکی از شاخصترین سوماکهای ایران است.که بدون نقشه و به شکل ذهنی توسط زنان و دختران دشت مغان و عشایر حومه‌ی اهر، ارسباران و مشکین شهربه طور کلی ورنی بیشتر در استان اردبیل تولید می‌شود. تولید ورنی عموما در نقاط قشلاقی انجام می‌شود و نقوشی که روی آن نقش می‌بندد نشانگر محیط زیست و انعکاس آن در اذهان زنان و دختران عشایر است. بیشتر نقوش از اشکال حیوانات و وحوش منطقه تأثیر گرفته و نقوش عمده‌ی حیوانات عبارتند از: گوزن، آهو، گرگ، سگ گله، بوقلمون، مرغ و خروس، گربه، مار، عقاب، گوسفند، ببر، شتر، روباه، شغال، طاووس و پرندگان محلی که به صورت ساده‌ی هندسی بافته می‌شوند.

رنگ‌های ورنی، زمینه‌ای لاکی، سرمه‌ای، کرم، سفید، پیازی و آبی روشن با نقوش حیوانات در وسط و حاشیه‌ای حداکثر به عرض ۲۰ سانتی‌متر در طرفین دارند.

این نوع زیرانداز در آثار پژوهشگران خارجی به نام سوماک معروف است، ضمناً در میان عشایر جمهوری‌های آذربایجان و ترکیه نیز ورنی با نقش‌هایی کم و بیش شبیه ورنی اردبیل و به همین نام شهرت دارد. بافت ورنی در ایران تنها در بین ایلات و عشایر استانهای آذربایجان شرقی و اردبیل رواج دارد و روستائیان استانهای مذکور نیز به دلیل آمیختگی با این عشایر به بافت این نوع گلیم زیبا و منحصر به فرد می‌پردازند. ال سونها و نیز عشایرارسباران عمده‌ترین تولید کنندگان ورنی هستند. تفاوتی که در بافت گلیم و ورنی وجود دارد این است که در گلیم، بافت به صورت گره‌های منقطع انجام می‌شود و نقوش آن توسط پود شکل می‌گیرد و تار بوسیله پود کاملاً پوشیده می‌شود، در حالیکه در بافت ورنی ایجاد طرح و نقوش بر سطح آن توسط پودگذاری اضافی حاصل می‌شود و تار و پود هر دو پوشیده‌است. پود اضافی، که پود اصلی خوانده می‌شود، مانند پود گلیم به صورت ساده از بین تارها عبور نمی‌کند، بلکه به دور تار حرکت پیچشی و غیره منقطع دارد. متداول‌ترین مصارف ورنی شامل خورجین، مفرش(رختخواب پیچ یا فرمش) و زیراندازهایی است که غالباً در اندازه‌های ۳/۱×۱ متر و ۵/۱×۱ متر روی دارهای عمودی بافته می‌شود. بافندگان ورنی از نقش‌هایی چون گوزن، آهو، گرگ، سگ گله، بوقلمون، مرغ و خروس، شغال، روباره، پرندگان محلی و … به گونه‌ای بسیار زیبا و به صورت هندسی استفاده می‌کنند.

گلیم تولید در روستاهای مشگین شهر

گلیم اردبیل،ارسباران و مشگین شهر(مشکین شهر)

گلیم لری

لرها گلیم‌های مرغوبی می‌بافند که بیشتر با رنگ‌های سیاه، سبز، آبی و سفید بافته شده و با نقوش خاص منطقه مشخص می‌شود. بهترین بافت لرها خورجین بزرگ برای نگه‌داری اثاث خانه است. حاشیه‌ی آنها را برای آن که محکم باشد قالی‌بافی می‌کنند.

انواع گلیم-تولید گلیم در نقاط مختلف استان اردبیل

 

گلیم هرسین

گلیم هرسین بنا بر ذوق و سلیقه‌ی بافنده و شرایط اطراف او بافته می‌شود. در حاشیه و زمینه، نقش‌ها ریز و پر بافته می‌شوند، به طوری که جای خالی در این گلیم وجود ندارد. از پشم بز به علت ضد بید بودن در حاشیه‌ی گلیم استفاده می‌کنند. رنگ‌های گلیم هرسین معمولا به سفید، سورمه‌ای، سبز و قرمز و اخیرا سرخابی محدود می‌شود.

تفاوت گلیم استان های مختلف-تفاوت گلیم هریسی با گلیم مشگین شهر

 

گلیم بلوچ

معمولا سرتاسر گلیم بلوچ از بافت راه راه شکل گرفته که در هر ردیف آن نقوش متفاوت از طرح و رنگ به چشم می‌خورد. رنگ‌های تیره مانند قهوه‌ای، قرمز تیره، شتری و آبی سیر و رنگ‌های روشن مثل سبز، زرد و قرمز، مشخصه‌ی طرح‌های بلوچ هستند.

انوع گلیم ایرانی

گلیم بلوچی

 

گلیم خمسه

خمسه از یگانگی پنج ایل شیراز تشکیل می‌شوند. بافت‌های سوماک خمسه، ده بید نام دارد. متداول‌ترین طرح گلیم‌ها، زمینه‌ای طبیعی به رنگ تیره است که ستارگانی مورب به صورت لوزی‌های متداخل روی آن بافت شده است. گلیم‌های ستاره‌ای را بیشتر به صورت کم عرض می‌بافند و بعد به هم می‌دوزند. گلیم‌های جدیدتر گاه زمینه‌ای سفید با عرض بیشتر دارند.

گلیم سنه

سنه امروزه سنندج نامیده می‌شود. در هیچ جای ایران گلیم‌هایی به ظرافت گلیم‌های سنه بافته نمی‌شود. طرح آن بیشتر طرح هراتی آمیخته با طرح بوته‌ای و خطوط مورب در رنگ‌های متعدد است. زیباترین طرح گلیم سنه، ترنجی در وسط و زمینه‌ای رنگی دارد و بته‌ای نیز با ظرافت در آن بافته شده است.

 

گلیم قشقایی

رنگ های تند و شاد از ویژگی‌های گلیم قشقایی است اما رنگ‌های متضادی نیز در کنار رنگ‌های قرمز و زرد به کار می‌رود. نقوش هندسی، بخش اساسی طرح‌های قشقایی است. مانند: هشت‌ضلعی، ستاره هشت‌پره، تصاویر طاووس، بز و آهو.

گلیم افشار

طرح مخصوص افشار معمولا ستاره‌های متعدد روی زمینه‌ای به رنگ طبیعی یا رنگ سیر است. نقش‌ها، گل‌های ستاره‌ای هستند که به صورت مورب کنار هم چیده می‌شوند و به صورت لوزی در هم نمایان می‌شوند.

بافی در مشگین شهر 15 - گلیم بافی در مشگین شهر

گلیم افشار

گلیم زرند

گلیم زرند دارای بافت چاک‌دار کوچک است. گلیم‌های زرند، دراز، باریک و با دوام هستند. طرح‌های قراردادی با گل و گیاهی با مو‌ی خزنده و گاهی به صورت طرح لوزی مشبک یا دو تا سه ترنج در هم هستند.

گلیم ترکمنی

گلیم ترکمنی سبک و محکم است. در این گلیم‌ها، رنگ مهم‌ترین عامل است و رنگ قرمز با سایه روشن‌های مختلف، نقش ویژه ای دارد. رنگ‌های دیگر به کار رفته، نارنجی، آبی، سبز و گاهی زرد است. این رنگ‌های متضاد هماهنگی زیبایی به وجود می آورند.

گلیمچه

نوع دیگری از گلیم‌های ایرانی است که در بیجار و روستاهای اطراف سنندج با استفاده از شیوه‌ی بافت و مواد اولیه‌ی دیگر انواع گلیم تهیه می‌شود. تفاوت آن با گلیم‌های معمولی، کوچک بودن آن است و نقوش آن نیز متنوع‌تر از گلیم است. چنانچه گلیم‌های کردستان اکثرا دارای اشکال ساده و نقوش آن بیشتر به صورت خطوط افقی است در حالی که گلیمچه‌های کردستان غالبا دارای نقوش متنوع هستند.

زیلو

در اغلب مناطق روستایی با نخ پنبه‌ای بافته می‌شود و بیشتر به عنوان زیرانداز تابستانی مورد استفاده قرار می‌گیرد. در بیشتر نقاط، زیلو با دستگاه‌های بافندگی بافته می‌شود، ولی در مناطق روستایی شهرهای تهران، ساوه، کاشان و یزد به شیوه‌ی بافت گلیم بافته می‌شود. ظاهری زمخت دارد و از نظر تنوع رنگ و نقش قابل مقایسه با دیگر انواع گلیم نیست. عمده‌ترین ماده‌ی اولیه‌ی زیلو‌بافی را نخ پنبه‌ای تابیده شده تشکیل می‌دهد و معمولا ۶ تا ۸ نخ یک لا در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند و تابیده می‌شوند و به مصرف پود می‌رسند.

پِلاس یا پالاس

ظاهری شبیه گلیم درشت بافت دارد و در برخی مناطق از جمله یزد تولید می‌شود. تار و پود آن از پنبه است و در اندازه‌ی ۲۵۰×۳۵۰ سانتی‌متر بافته می‌شود.

مَسنَد

در روستاهای بخش نمین شهرستان اردبیل، نوعی گلیم با ابعاد کوچک (۱۰۰×۱۵۰ سانتی‌متر) بافته می‌شود که مسند نام دارد و سابقه‌ی بافت آن در این محل به ۵۰ سال می‌رسد. مسند دارای طرح‌های محلی بوده و از ظرافت و زیبایی خاصی برخوردار است.

 

اشکال غیر متداول

گلیم سجاده‌ای

گلیم سجاده‌ای با نقش محراب، گلیم کوچک و قابل حملی است که می‌توان آن را روی زمین پهن کرد، آن طور که محرابش رو به قبله باشد. از گلیم‌های سجاده‌ای گاهی به عنوان  پرده و تزیین درب مساجد استفاده می‌کنند.

سفره و روکرسی گلیم‌هایی هستند که توسط طوایف کرد و بلوچ به شکل مربع بافته می‌شوند.

خورجین

خورجین‌ها برای ذخیره‌ی اشیا و حمل‌و‌نقل استفاده می‌شوند. این کیسه‌های دو طرفه برای حمل سبزی و مواد غذایی بوده و روی شانه می‌اندازند. خورجین‌های بزرگ‌تر را بر پشت شتر یا الاغ می‌اندازند.

نمکدان

کیسه‌های نمکدان، شکل مخصوصی دارند که گردن بلند و باریک آن را می‌توان پیچید و تا کرد تا کیسه بسته شود و محتویات آن در برابر رطوبت محفوظ بماند.

طرح‌های مشهور گلیم

  •     طرح خطی (محرمات یا افشاری)
  •     طرح شاملو
  •     طرح شیرکی پیچ
  •     طرح سفره کردی
  •     طرح کف ساده
  •     طرح راه راه
  •     طرح خشتی (یا قاب قاب)
  •     طرح ورنی

جغرافیای بافت گلیم

تقریبا در تمام نواحی ایران به ویژه استان‌های آذربایجان شرقی، اردبیل، کرمانشاه، کردستان، فارس، کرمان، خراسان، هرمزگان و… بافته می‌شود. گلیم‌های سیرجان کرمان، عنبران اردبیل، هرسین کرمانشاه از بهترین گلیم‌های ایران هستند. گلیم در کشورهای دیگر آسیا نظیر ترکیه، جمهوری آذربایجان، تبت، نپال و ترکمنستان نیز وجود دارد.

 

مواد اولیه

رنگرزی

در بافت گلیم‌ها در گذشته از نخ رنگرزی شده با مواد رنگرزی طبیعی استفاده شده‌است که این سنت در بافت گلیم‌های سنتی مرغوب و اصیل تا به امروز هم ادامه دارد. مواد رنگرزی عموماً از منابع گیاهی و معدنی تهیه می‌شود، هر چند ممکن است از منابع حیوانی نظیر قرمز دانه هم استفاه شود. معمولاً نخ‌های تار که عموماً از پشم حیوانات تهیه می‌شود را رنگرزی می‌کنند که در بافت گلیم با ترکیب این نخ‌های رنگرزی شده تنوع طرح‌ها حاصل می‌گردد.

نخ تار

عموماً نخ تار از پنبه بدست می‌آید اما بافت گلیم بر تارهای جنس پشم نیز مشاهده است.

نخ پود

نخ پود معمولاً از پشم حیوانات اهلی که بدست می‌آید. ممکن است در گلیم‌های ظریف تر که بیشتر برای تزئین استفاده می‌شده‌است از نخ کرک (بدست آمده از کرک حیوانات) هم استفاده بشود.

مناطق بافت

گلیم هی مناطق مختلف ایران از طرح و مواد اولیه ای که برای بافت آن استفاده می‌شود قابل تشخیص و طبقه‌بندی هستند.

 

گلیم ایل ورنی

مهمترین بافت آنها، گلیم‌های سوماک است که در زبان محلی به آن ورنی می‌گویند. به‌طور کلی از طرح‌های هندسی شکسته با رنگ‌های ملایم استفاده می‌کنند و کمتر می‌توان دو گلیم ایل سون را از نظر طرح و رنگ مشابه یافت. بهترین رواسبی در ایران، جل اسب‌های سون است که به صورت شش تکه با رنگ‌های متنوع است.

گلیم لری

لرها گلیم‌های مرغوبی می‌بافند که بیشتر با رنگ‌های سیاه، سبز، آبی، سفید با نقوش خاص منطقه مشخص می‌شود. بهترین بافت لرها خورجین بزرگ برای نگهداری اثاث خانه است. حاشیه آنها را برای آنکه محکم باشد قالی بافی می‌کنند.

گلیم هرسین

گلیم هرسین بنا بر ذوق و سلیقه بافنده و شرایط اطراف او بافته می‌شود. در حاشیه و زمینه، نقش‌ها ریز و پر بافته می‌شوند، به طوری که جای خالی در این گلیم وجود ندارد. از پشم بز به علت ضد بید بودن در حاشیه گلیم استفاده می‌کنند. رنگ‌های گلیم هرسین عمدتاً به سفید، سورمه ای، سبز و قرمز و اخیراً سرخابی محدود می‌شود.

گلیم بلوچ

بلوچ‌ها به دلیل شرایط اقلیمی همیشه با طبیعت در پیکارند و همواره آرزوی برخورداری از منابع فراوان آب و مرغزار را در بافت‌های خود بیان کرده‌اند. معمولاً سرتاسر گلیم بلوچ از بافت راه راه شکل گرفته که در هر ردیف آن نقوش متفاوت از طرح و رنگ به چشم می‌خورد. رنگ‌های تیره مانند قهوه ای، قرمز تیره، شتری و آبی سیر و رنگ‌های روشن مثل سبز، زرد، قرمز مشخصه طرح‌های بلوچ اند.

گلیم خمسه

خمسه از یگانگی پنج ایل شیراز تشکیل می‌شوند. بافت‌های سوماک خمسه ده بید نام دارد. متداولترین طرح گلیم‌ها زمینه ای طبیعی به رنگ تیره است که ستارگانی مورب به صورت لوزی‌های متداخل روی آن بافت شده‌است. گلیم‌های ستاره ای را بیشتر به صورت کم عرض می‌بافند و بعد به هم می‌دوزند. گلیم‌های جدیدتر گاه زمینه ای سفید با عرض بیشتر دارند.

گلیم سنه

سنه امروزه سنندج نامیده می‌شود. در هیچ جای ایران گلیم‌هایی به ظرافت گلیم‌های سنه بافته نمی‌شود. طرح آن بیشتر طرح هراتی آمیخته با طرح بوته ای و خطوط مورب در رنگ‌های متعدد است. زیباترین طرح گلیم سنه، ترنجی در وسط و زمینه ای رنگی دارد و بته ای نیز با ظرافت در آن بافته شده‌است.

گلیم قشقایی

رنگ‌های تند و شاد از ویژگی‌های گلیم قشقایی است اما رنگ‌های متضادی نیز در کنار رنگ‌های قرمز و زرد به کار می‌رود. نقوش هندسی بخش اساسی طرح‌های قشقایی است. مانند: هشت ضلعی، ستاره هشت پره تصاویر طاووس، بز، آهو.

گلیم افشار

طرح مخصوص افشار معمولاً ستاره‌های متعدد روی زمینه ای به رنگ طبیعی یا رنگ سیر است. نقش‌ها، گل‌های ستاره ای هستندکه به صورت مورب کنار هم چیده می‌شوند و به صورت لوزی در هم نمایان می‌شوند.

گلیم زرند

دارای بافت چاک دار کوچک است. بیشتر کار عناصر ترک‌زبان شاهسون است که تعداد زیادی از آنها در این منطقه مقیم شده‌اند. گلیم‌های زرند، دراز، باریک و با دوامند. طرح‌های قراردادی با گل و گیاهی با مو خزنده و گاهی به صورت طرح لوزی مشبک یا دو تا سه ترنج در هم هستند.

گلیم ترکمنی

گلیم ترکمنی سبک و محکم است. در این گلیم‌ها رنگ مهمترین عامل است و رنگ قرمز با سایه روشن‌های مختلف نقش ویژه ای دارد، رنگ‌های دیگر نارنجی، آبی، سبز و گاهی زرد است. این رنگ‌های متضاد هماهنگی زیبایی به وجود می‌آورند.

مسند عنبران

این نوع گلیم در عنبران، اردبیل بافته می‌شود و می‌توان گفت نقشهای این گلیم از شیریکی پیچ اقتباس شده‌است و معمولاً ترنجی در وسط آن کمتر دیده می‌شود و گل متن که کشمیری نام دارد سراسر آن را با تکرار پر نموده‌است و گلهای دیگری که در این بافته به کار می‌رود عبارتند از: خارا، گل شاه عباسی، گل گرمایی، جفت گل و یک حاشیه در این گلیم وجود دارد که حاشیه چرخی و دیگری حاشیه وکیلی نام گرفته‌اند.

 

ابزار و وسایل کار گلیم بافی

 

بافی در مشگین شهر 24 - گلیم بافی در مشگین شهر

دار:

مهمترین وسیله و ابزار کار گلیم بافان دار است .دار یا همان چهارچوبی که گلیم روی آن بافته می شود دو نوع است.
۱-دار عمودی یا ایستاده
۲- دار افقی یا خوابیده

از دار افقی خوابیده بیشتر در مناطق عشایری کشورمان استفاده می شود ،عشایر به دلیل کوچ نشین بودن و حرکت مداومی که دارند دارهای افقی که به راحتی قابل حمل است استفاده می نمایند .ولی بافندگان روستایی و شهری یعنی آنان که یکجا نشین بوده و دارای زندگی ثابت و غیر متحرک هستند معمولاً از دارهای عمودی استفاده می کنند.با این حال در بسیاری از مناطق روستایی کشور دارهای افقی رایج می باشد.در برخی از مناطق عشایری از جمله آذربایجان شرقی از دار عمودی بهره می گیرند.

 

دفتین:

برای استتحکام بخشیدن به درگیری الیاف تار و پود گلیم معمولاً از وسیله ای به نام دفتین استفاده به عمل می آید و بافنده پس از گذراندن هر پود افقی از لابه لای تارهای عمودی با کمک آن ضرباتی بر قسمت بافته شده می اورد تا درگیری تار و پود و عمل بافت صورت گیرد.جنس دفتین های مصرفی معمولاً آهن است و از تعداد هفت تا ده تیغه آهنی نازک به عرض دو و طول بیست سانتیمتر تشکیل می شود در برخی مناطق کشورمان بویژه در روستاههای استان کرمانشاه برای ایجاد درگیری تار و پود و نقشهای کوچک و نیز نقوش حاشیه گلیم از ابزاری چوبی یا فلزی به نام سوک استفاده می شود که شکل ساختمانی و اندازه آن متفاوت است.

 

قیچی:

قیچی گلیم بافی از نظر ساختمان و طرز کار شبیه قیچی قالی بافی است و از دو تیغه تشکیل شده است که به وسیله پرچ با پیچ به هم متصل می گردند و حول منطقه ای باز و بسته می شوند.

بافی در مشگین شهر 23 - گلیم بافی در مشگین شهر

انواع گلیم :

گلیم به سه شیوه بافته می شود:
گلیم ساده باف : در این نوع گلیم، پودها یکی در میان از لابه لای تار ( چله) عبور می کند. این گلیم یک روست و برای بافت آن معمولا” از نقشه از قبل آماده شده استفاده نمی شود. نقوش گلیم ساده باف، عموما” هندسی است و به ندرت نقوش منحنی در این نوع گلیم دیده می شود. گاهی روی گلیم هائی با زمینه ساده با استفاده از الیاف رنگی پشم، نقوشی ایجاد می شود که غالبا” هندسی است.

 

گلیم برجسته : این نوع گلیم دارای زمینه ای ساده می باشد ولی طرح اصلی مانند قالی پرزدار است. بدینصورت که از روی نقشه قالی، بر روی چله گلیم گره زده می شود و در پایان پرز اضافی چیده می شود.

 

ورنی : ورنی، گلیمی است بدون پرز و یک رو، که عموما” بدون نقشه و به صورت ذهنی توسط دختران و زنان عشایر مناطق مغان، ارسباران و مشکین شهر بافته می شود. این نوع گلیم در کردستان و کرمان با طرح و نقش دیگری بافته می شود که در کرمان آن را “شیریکی پیچ” می نامند. بهترین ورنی های ایران توسط ایل شاهسون یا ایلسون تولید می شود که سابقه طولانی در این زمینه دارن، به گونه ای که همواره واژه ورنی با نام شاهسون قرین بوده است.

 

به طور کلی از لحاظ بافت گلیم های ایرانی به دو شیوه بافته می شود :

۱- شیوه پود گذاری : در این شیوه تنها از نخ تار ( چله) و نخ پود برای بافت گلیم استفاده می شود پودهای رنگارنگ را از زیر و روی رشته های تار عبور می دهند، با تغییر رنگهای پود است که نقشها پدیدار می شود و هر دو روی گلیم صاف، هموار و همرنگ می شود.

 

۲- شیوه پود پیچی : در این شیوه علاوه بر نخ تار و نخ پود از پودی نازک نیز در بافت استفاده می شود و در واقع پود به حالت پیچش از میان نخهای تار عبور نموده، سپس با عبور پود نازک و کوبیدن آن با شانه، عمل در گیری نخ های تار و پود قطعی می شود. این شیوه بافت که بسیاری از صاحب نظران آن را حدواسطی میان گلیم بافی و قالی بافی دانسته اند، در واقع آخرین منزلگاه تکامل گلیم بافی به قالیبافی می باشد. بافت گلیم معروف به ورنی در آذربایجان شرقی و نیز بافت گلیم معروف به شیریکی پیچ در استان کرمان بدین شیوه است.

این نوع گلیم ها را که به شیوه پود پیچی بافته می شوند سوماک نام نهاده اند. گاهی روی گلیم ها راسوزن دوزی می کنند، این گلیم ها به گلیم سوزنی شهرت دارند

 

نویسنده:پژمان نجف اوغلی

منابع:

-tebyan

-ویکی پدیا

تحقیقات استانی

-تشینه

-ویستا